Wednesday, February 11, 2009

Нильс Бор

ХХ зууны агуу физикчид, бидний өнөөгийн хөгжлийн үндэс суурийг тавьсан эрдэмтдийн талаарх цувралаа нэлээд удаан завсарласанаа энэ хүний намтраар үргэлжлүүлье гэж бодлоо.
Атомын бүтэц болон Квант механикийн талаарх ойлголтод үнэтэй хувь нэмэр оруулсан Дани улсын физикч Нильс Хэнрик Дэвид Бор (Niels Henrik David Bohr) 1885 онд Дани улсын нийслэл Копенхаген хотноо Их сургуулийн профессор Кристиан Борын хүү болон төржээ. Тэрээр дүүтэйгээ хөл бөмбөг тоглох тун дуртай хүү байсан бөгөөд түүний дүү Данийн үндэсний лигийн тамирчин болж байв.
Бор 1903 онд Копенхагены Их сургуульд Философи, математикийн мэргэжлээр элсэн оржээ. Аав нь физиологич хүн байсан хийгээд түүнийг тал бүрээр дэмждэг бөгөөд тэр ч аавдаа туслан хамт өнждөг байж. 1905 онд Нильс Бор аавынхаа лабораторид гадаргуугын таталцлын шинж чанарыг судалсан хэд хэдэн туршилтууд хийж, түүгээрээ эссэ бичин Данийн шинжлэх ухааны академийн дэмжлэгт уралдаанд оролцож алтан медаль авчээ. Энэ нь түүнд нөлөөлөн Философийг орхиж Физикийг сонгов. Энэ нь түүний аз гэхээс илүү хүн төрөлхтөний аз гэж бодогдном. Тэрээр физикийг сонгоогүй бол түүний нээлтүүдийг өөр хэн нэгэн хэзээ ч нээгээ билээ, цаг хугацаа хойшлох байсан нь тодорхой. Нильс Бор чармайн суралцсаар 1911 онд Докторын зэрэг хамгаалжээ.
Дараа нь Пост-докторын зэрэг хамгаалахаар Английг зорьж Кембрижэд суралцаж, улмаар Манчестерт алдарт физикч Эрнст Рузерфордын удирдлаганд ажиллаж эхэлжээ. 1913 онд Рузерфордын өмнө хийсэн ажлуудад тулгуурлан атомын бүтцийг цөмөө тойрон эргэлдэх электронууд нь гаригууд шиг өөр өөр тойрог замуудаар (orbit) буюу өөр өөр түвшинд аялж байдаг гэсэн загвар боловсруулав. Химийн элементийн шинж чанар нь хамгийн гадна талын тойргийн электронуудын тооноос хамаарах бөгөөд электрон нь их энергитэй тойргоос бага энергитэй доод түвшин рүү унаж болно, ингэхдээ алдсан энергийн хэмжээтэйгээ тэнцүү энергитэй гэрэл өөрөөсөө цацруулна гэсэн онол дэвшүүлжээ. Энэ нь орчин үеийн квант онолын бас нэг үндэс болсон юм. Энэхүү нээлтээрээ Нильс Бор 1922 онд Нобелийн шагнал хүртсэн билээ. Өдрийн гэрэл, гэрэлтэгч диод (LED), шингэн кристалт дэлгэц (LCD), плазма дэлгэц гэх мэт өнөөдрийн бидний амьдралд хэрэглэгдэж байгаа гэрэлтэгч дэлгэцүүдийг энэ нээлт байгаагүй бол бид хэрэглэж чадахгүй байх байж. Өөрөөр хэлбэл нимгэн хавтгай телевизорууд, компьютерийн дэлгэцүүд, гар утасны дэлгэцүүдийг зохион бүтээж чадахгүй гэсэн үг. 60-аад оны хар цагаан телевизорч үүн дээр л тулгуурлан ажилладаг билээ.
1916 оноос Копенхагендаа эргэн ирж Их сургуулийн профессор болсон тэрээр Вернер Хайзенбергийг туслахаараа ажиллуулж байв. Энэ алдарт хүний тухай дараа өгүүлэх болно.
Тэрээр мөн Альберт Айнштайнтай ч тун ойр нөхөрлөж байсан билээ. 1941 онд Германы цөмийн судалгааны тэргүүн болсон В. Хайзенберг түүнээс хамтран ажиллахыг санал болгоход хүлээж аваагүй байна. Дэлхийн II дайн дэгдэж, Дани улс Германд эзлэгдэхэд хагас еврей цустай (эх нь еврей хүн байв) тэрбээр Германчуудаас зугтан Шведээр дамжин Лондонд очив.
Өмнө нь Английн талаас "Хайлшин хоолой" гэх нууц нэртэй цөмийн зэвсэг зохион бүтээх ажилд оролцохыг түүнээс хүүссэн боловч тэрээр татгалзсан байжээ. Харин энэ удаа өөрөө хандах хэрэгтэй болов. Түүнийг бөмбөгдөгч онгоцны бөмбөгний зайнд суулган Англи руу авч явах үед тэрээр нисгэгчийн зааварласан хүчилтөрөгчийн багийг хэрэглээгүйгээс үхэх дөхжээ. Дотуур холбоогоор хариу өгөхгүй байсан түүнийг нисгэгч гадарлаад нислэгийн өндрөө багасган ниссээр Англид ирж тэрээр аврагдсан байна. Бор өөрөө би яг л хүүхэд шиг унтаж ирсэн гэж ярьж байжээ.
Удалгүй тэрээр АНУ-д очин маш нууц лабораторид Николас Бэйкер нэрийн дор ажиллаж байв. Энэ үед тэрээр АНУ-ын ерөнхийлөгч Фрэнклин Рузвельтэд хандан атомын бөмбөгийг Оросуудтай хамтран хийвэл үр дүн хурдан гарна, мөн энэ шинжлэх ухааны ололтууд олон улсад нээлттэй байх ёстой хэмээж байв. Ингэхэд Рузвельт түүнийг Англид очиж Винстон Черчилиэс зөвшөөрөл олж ирэхийг зөвлөжээ. Харин Черчиль үүнийг эрс эсэргүүцэхээр барахгүй түүнийг гэмт хэрэгтэн гэж байжээ.
Удалгүй дайн дуусч тэрээр Копенхагендаа эргэн ирж цөмийн эрчим хүчийг энхийн зориулалтаар ашиглах талаар ажиллаж эхэлсэн бөгөөд Олон Улсын Атомын Энергийн Агентлаг байгуулах санааг дэвшүүлсэн байна. Тэрээр агуу физикч байсан бөгөөд үнэлж баршгүй энэ их хөдөлмөрийнхөө зэрэгцээ Ааге Нильс Бор гэх хүүгээ физикч болгон, тэр нь 1975 онд Нобелийн шагнал хүртсэн байна.

Labels:

4 Comments:

At 11:26 PM , Blogger altanbileg said...

20-r zuunii aguu physicch. Gehdee bi Einshteiniig iluud uzdeg

 
At 11:36 AM , Blogger Otgoo said...

This comment has been removed by the author.

 
At 11:37 AM , Blogger Otgoo said...

Хэнийг илүүд үзэж, хүндлэх нь хувь хүний асуудал. Харин Айнштайныг агуу нээлтүүдээ хийчихсэн байхад энэ хүн физикч болохоо ч шийдэж амжаагүй байсан бололтой юм. Гэвч энэ хүнийг Айнштайн ч орлож чадахгүй гэдэг нь бодит үнэн.

 
At 6:04 AM , Blogger Ganaa said...

humuus bugd l humuus hen ni sain muu geh ni neeg ih sonin bish bolov u erdemted gedeg auga humuusiin nuuts yu ve minii bodloor ted hunii moroor yvaagui humuus ted amidrald uuriinhoo muriig gargaj chadsan humiis harin bid busdiin gargasan moroor yvsaarl yvsaarl ..... ed bol augaa humuus!!! ta nicola teslagiin talaar medeelel oruulj ogooch teh u bi jaahan zuil medne l dee gehdee tanii bolon busdiin uzel bodliig bas sonsmoor bn

 

Post a Comment

Subscribe to Post Comments [Atom]

<< Home